हाम्रो समाजमा महिलाको प्रेमको सबैभन्दा पुरानो प्रमाणमध्ये एउटा हो:व्रत। श्रीमानको दीर्घायुको कामना गर्दै श्रीमतीले दिनभर पानीसमेत नखाई बस्ने परम्परा आज पनि धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक निरन्तरता र वैवाहिक प्रेमको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। यसको भावनात्मक पक्षलाई अस्वीकार गर्नुपर्ने कारण छैन। कसैका लागि यो श्रद्धा हो, कसैका लागि संस्कृति, कसैका लागि उत्सव र कसैका लागि आफ्नो सम्बन्धप्रतिको समर्पण। तर जब यही परम्परालाई श्रीमानको आयु बढाउने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, त्यहाँ एउटा असहज तथ्य आइपुग्छ:तथ्यांक।
तथ्यांक निकै निर्दयी हुन्छ। उसलाई परम्पराको सम्मान गर्न आउँदैन, भावनात्मक कथा सुनेर प्रभावित हुन पनि आउँदैन। उसले केवल मानिसहरू
कति बाँचे,
कुन उमेरमा मरे,
कुन रोगले मरे
र स्वास्थ्यमा कस्तो असमानता थियो भन्ने हिसाब राख्छ। र विश्वको स्वास्थ्य तथ्यांक हेर्दा एउटा रोचक विडम्बना देखिन्छ महिलाहरू औसतमा पुरुषभन्दा लामो बाँच्छन्। अर्थात्, जुन महिलालाई श्रीमानको आयु बढाउन व्रत बस्न सिकाइएको छ, त्यही महिलाको आफ्नै औषत जीवन बाँच्ने समय धेरै देशमा पुरुषको भन्दा बढी छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनका तथ्यांकअनुसार 2021 मा विश्वभर महिलाको मृत्यु पुरुषको भन्दा करिब 13 प्रतिशत कम थियो। तर यो कुरा त्यति सरल पनि छैन। महिलाहरू औसतमा लामो बाँचे पनि उनीहरूले रोग वा अशक्ततासँग बिताउने वर्ष पुरुषको तुलनामा बढी बोक्ने गरेका छन्। यो भन्दा महिलाको जीवनको गुणस्तर (quality of life index) पुरुषको तुलनामा कम छ।
WHO को विश्लेषणमा महिलाले disability सँग बिताउने वर्ष करिब 26 प्रतिशत बढी रहेको देखिन्छ। अर्थात् महिलालाई प्रकृतिले केही अतिरिक्त वर्ष दिएको भए पनि ती वर्षहरू सधैँ स्वस्थ र सहज हुन्छन् भन्ने होइन। दीर्घायु र स्वस्थ आयु एउटै कुरा होइनन्।
यहीँ हाम्रो सामाजिक व्यंग्य अझ गहिरो हुन्छ। महिलालाई श्रीमानको दीर्घायुका लागि व्रत बस्न भनिन्छ, तर महिलाको आफ्नै दीर्घायु र स्वास्थ्यका लागि समाजले कति व्रत बस्छ? श्रीमानको आयुका लागि महिलाले पानी त्याग्न सक्छिन्, तर महिलाको स्वास्थ्यका लागि परिवारले घरको असमान श्रम त्याग्न सक्छ?
श्रीमानको दीर्घायुका लागि पूजा हुन्छ, तर श्रीमतीको स्वास्थ्य जाँच, पोषण, मानसिक स्वास्थ्य, प्रजनन स्वास्थ्य र आरामलाई त्यति नै गम्भीरतापूर्वक लिइन्छ? यही प्रश्नमा हाम्रो संस्कृतिको सुन्दरता र विरोधाभास दुवै भेटिन्छ।
(यो घटिया संस्कार र संस्कृति यही आएर नाङ्गो छ र पुरुष प्रधानता( Male dominance अथवा Patriarchy लाई अमूल्य ठान्छ)
अझ रमाइलो त के छ भने पुरुषको औसत आयु महिलाको भन्दा कम हुनुको कारण खोज्दा आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले व्रतको अभावलाई कारण मानेको छैन। हृदय रोग(heart attack), stroke, cancer, chronic respiratory diseases, diabetes, दुर्घटना(accident), धूम्रपान, मदिरा, जोखिमपूर्ण व्यवहार, मानसिक तनाव र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचजस्ता अनेक कारणले mortality फरक पर्छ।
पुरुषहरू धेरै देशमा धूम्रपान, मदिरा सेवन, जोखिमपूर्ण काम र दुर्घटनामा बढी संलग्न हुने भएकाले उनीहरूको premature mortality पनि बढी देखिन्छ। तर हाम्रो सांस्कृतिक सूत्र अझै सरल छ "श्रीमतीले व्रत बसिन् भने श्रीमान दीर्घायु हुन्छन्।"
यदि यो सूत्रलाई चिकित्सा विज्ञानको नियम मान्ने हो भने विश्वको mortality data ले निकै ठूलो प्रश्न सोध्छ। संसारभर(प्रायः नेपाल,इन्डिया जस्ता साउथ एसियन मुलुक) का महिलाले यति धेरै वर्षदेखि श्रीमानको आयुका लागि व्रत बसिरहेका छन् भने पुरुषहरू अझै पनि महिलाभन्दा कम किन बाँचिरहेका छन्? के कुनै वर्ष व्रतको संख्या कम भयो? कि समस्या नै यस्तो छ कि हामीले वैज्ञानिक कारण खोज्नुपर्ने ठाउँमा धार्मिक कर्मकाण्डलाई कारण र परिणामको सम्बन्ध दिएर छौँ?
नेपालमा यो विडम्बना अझ स्पष्ट देखिन्छ। विश्वका पछिल्ला उपलब्ध तथ्यांकअनुसार नेपालको कुल life expectancy करिब 71 वर्षको आसपास छ। तर औसत आयु मात्र हेरेर समाज स्वस्थ छ भन्न मिल्दैन। मानिस कति वर्ष बाँच्छ भन्नेभन्दा पनि कति वर्ष स्वस्थ भएर बाँच्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
महिलाले पुरुषभन्दा केही वर्ष बढी बाँच्नु उपलब्धि जस्तो देखिए पनि महिलाले जीवनको ठूलो हिस्सा unpaid care work, घरेलु जिम्मेवारी, सामाजिक दबाब र स्वास्थ्यसम्बन्धी असमानतासँग बिताइरहेका छन् भने त्यो अतिरिक्त आयु कति गुणस्तरीय छ भन्ने प्रश्न बाँकी नै रहन्छ।
हाम्रो समाजले महिलालाई परिवारको स्वास्थ्य र दीर्घायुको नैतिक जिम्मेवारी पनि थमाइदिएको छ। श्रीमान बिरामी भए श्रीमतीले हेरचाह गर्नुपर्छ, बच्चा बिरामी भए आमाले दौडिनुपर्छ, घरका वृद्ध बिरामी भए बुहारी वा छोरीले सेवा गर्नुपर्छ। तर यही हेरचाह गर्ने श्रमलाई स्वास्थ्यको सूचक मान्ने कुरा आउँदा भने महिला अचानक अदृश्य हुन्छिन्। उनको समयको मूल्य छैन, थकानलाई प्रेम भनिन्छ, त्यागलाई संस्कार भनिन्छ र असमान जिम्मेवारीलाई कर्तव्य भनिन्छ।
यही कारणले हाम्रो "महिला-प्रधान"(जस्तो देवी,पूजा, सरस्वती माता, धर्ती, जननी जस्ता विशिष्ट शब्द अथवा भावनाका शब्द) देखिने संस्कृतिको अर्को रोचक पक्ष छ। पर्व महिलाको, व्रत महिलाको, तयारी महिलाको, पूजा महिलाको, त्याग महिलाको,तर व्रतको अन्तिम लक्ष्य प्रायः पुरुषको दीर्घायु। महिलाले आफ्नो शरीरलाई कष्ट दिनु प्रेमको प्रमाण बन्न सक्छ; पुरुषले महिलाको स्वास्थ्य र आरामको ख्याल गर्नुचाहिँ विशेष उपलब्धि मानिन्छ। समानताको हिसाबले हेर्दा यो अलि अचम्मको accounting system हो' लगानी महिलाको, लाभ पुरुषको, र श्रेय परम्पराको।
तर यसलाई केवल महिलामाथिको आलोचना बनाउनु पनि त्यति नै गलत हुन्छ। धेरै महिलाले यस्ता व्रत आफ्नो इच्छा, श्रद्धा र सामुदायिक सम्बन्धका कारण मनाउँछन्। समस्या व्रत बस्नु होइन; समस्या त्यसलाई महिलाको नैतिक कर्तव्य बनाएर, नगरेमा प्रेम वा पतिव्रताको कमी भएको अर्थ लगाउनु हो। कुनै महिला व्रत बस्न चाहन्छिन् भने त्यो उनको अधिकार हो। तर कुनै महिलालाई "असल पत्नी" असल प्रमिका " प्रमाणित गर्न शरीरलाई कष्ट दिनैपर्छ भन्ने सामाजिक दबाब भने प्रश्नयोग्य छ।
स्वास्थ्यको वास्तविक संसार अझ कठोर छ। WHO का अनुसार हरेक वर्ष सयौँ हजार महिलाको मृत्यु गर्भावस्था र प्रसूति सम्बन्धी रोकथाम गर्न सकिने कारणबाट हुन्छ।(झन नेपालको विकट र सहर कै पनि विकराल अवस्था त छँदै छ) विशेष गरी नेपाल जस्ता कम आय भएका देशहरूमा सुरक्षित मातृत्व, पोषण, स्वास्थ्य सेवा र आपत्कालीन उपचारको पहुँचले महिलाको जीवन र मृत्युबीचको दूरी निर्धारण गर्छ। यस्तो अवस्थामा महिलालाई "श्रीमानको दीर्घायुका लागि व्रत बस" भन्न सजिलो छ; तर "श्रीमती सुरक्षित सुत्केरी हुने स्वास्थ्य प्रणाली बनाऊ" भन्न राज्य, समाज र परिवार सबैलाई जिम्मेवारी लिनुपर्छ।
पहिलो काम धार्मिक कर्मकाण्डले गर्न सक्छ भन्ने विश्वास गर्न सजिलो छ, दोस्रो काम गर्न वास्तविक परिवर्तन चाहिन्छ।(एक भनौं राम्रो समाज विज्ञानले चलेको हुन्छ। संस्कार र परम्पराले मानिसलाई थिचोमिचो, कलह, असमानता तिर धकेले सँगै समाजलाई पछाडि पारी रहेको हुन्छ।)
त्यसैले दीर्घायुको प्रश्नलाई व्रतबाट स्वास्थ्यतर्फ सार्नुपर्ने समय आएको छ। पुरुषको आयु बढाउन श्रीमतीले पानी नखानुभन्दा पुरुषले धूम्रपान छोड्नु, रक्तचाप जाँच्नु, स्वस्थ खानु, नियमित व्यायाम गर्नु र स्वास्थ्य समस्या हुँदा समयमै उपचार लिनु धेरै अर्थपूर्ण उपाय हुन्। त्यस्तै महिलाको आयु बढाउन उनलाई थप त्याग सिकाउनुभन्दा राम्रो पोषण,रोजगार, सुरक्षित मातृत्व, शिक्षा, आर्थिक अवसर, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच, आराम, सुरक्षा र निर्णय गर्ने अधिकार दिनु धेरै प्रभावकारी हुन्छ।
अन्ततः समस्या व्रतमा होइन, व्रतलाई स्वास्थ्यको विकल्प बनाउने मानसिकतामा छ। आस्था आफ्नो ठाउँमा सुन्दर हुन सक्छ, तर आस्थाले विज्ञानलाई विस्थापित गर्न थाल्यो भने समाजले तथ्यांकसँग हार्न थाल्छ। श्रीमानको दीर्घायु चाहनु प्रेम हो भने श्रीमतीको दीर्घायु पनि त्यत्तिकै प्रेमको विषय हुनुपर्छ। एउटा सम्बन्धमा एउटाले भोकै बसेर अर्कोको आयु मागिरहनुपर्ने र अर्कोले सामान्य जीवन बिताइरहनुपर्ने हो भने त्यो प्रेमभन्दा बढी परम्पराको एकतर्फी कर हो।
सबैभन्दा ठूलो व्यंग्य शायद यही हो ' श्रीमानको लामो आयुका लागि व्रत बस्ने महिलाहरूलाई प्रकृतिले नै धेरै देशमा श्रीमानभन्दा लामो आयु दिइरहेको छ। अब यसलाई कसरी बुझ्ने? महिलाले श्रीमानको आयु बढाइरहेकी हुन् कि पुरुषले आफ्नो स्वास्थ्यको जिम्मेवारी आफैँ लिनुपर्ने हो? तथ्यांकले उत्तर स्पष्ट दिइरहेको छ।
सायद अबको आधुनिक व्रत यस्तो हुनुपर्छ; श्रीमतीले श्रीमानको लागि मात्र होइन, श्रीमानले श्रीमतीका लागि पनि स्वास्थ्यको कामना गर्ने। पूजा दुवैले गर्ने, स्वास्थ्य जाँच दुवैले गर्ने, त्यागको भाषा दुवैका लागि समान हुने। प्रेमको प्रमाण भोकै बस्नु होइन, एकअर्कालाई स्वस्थ, स्वतन्त्र, सम्मानित र लामो जीवन बाँच्न सक्ने वातावरण दिनु हुनुपर्छ।
किनकि अन्ततः मृत्युले कुनै व्रतको फोटो हेरेर निर्णय गर्दैन। रोगले कसले कसका लागि पूजा गर्यो भनेर सोध्दैन। हृदयघातले श्रीमतीले तीजमा पानी खाइनन् कि खाइन् भनेर हिसाब राख्दैन। शरीरले केवल आफ्नो जैविक नियम पछ्याउँछ। त्यसैले यदि हामी साँच्चिकै आफ्ना प्रियजनको दीर्घायु चाहन्छौँ भने भगवानसँग माग्नु नराम्रो होइन-तर त्यसपछि डाक्टरकहाँ पनि जाने औषधि प्रयोग गर्ने, स्वास्थ्यकर खाना पनि खाने, व्यायाम गर्ने, असमानताको जरोलाई निर्मूल गर्ने हो।
अनि सायद कुनै दिन यस्तो समाज बन्नेछ जहाँ महिलाले श्रीमानको आयुका लागि व्रत बस्नैपर्ने दबाब नहोस्, पुरुषले पनि श्रीमतीको आयुका लागि कुनै कर्मकाण्ड गर्नैपर्ने बाध्यता नहोस्। दुवैले एउटै कुरा बुझून दीर्घायु मागेर होइन, जीवन जोगाउने तरिका अपनाएर मात्र कमाइन्छ।
र त्यो दिन हाम्रो सबैभन्दा ठूलो धार्मिक सुधार पनि हुनेछ र सबैभन्दा व्यंग्यात्मक स्वास्थ्य सुधार पनि जहाँ श्रीमानको आयु बचाउन श्रीमतीलाई भोकै राख्नु पर्दैन, र श्रीमतीको आयु बचाउन श्रीमानले पनि केवल पूजा गरेर पुग्दैन।
