नरेश भट्ट र ममता काफ्लेको प्रकरणलाई मैले सन् २०२४ देखि निरन्तर पछ्याउँदै आएको थिएँ। झन्डै दुई वर्षको यो यात्रामा मैले एउटा जघन्य अपराधको घटनाक्रम मात्र हेरिनँ, बरु अमेरिकी न्याय प्रणाली, त्यहाँको अनुसन्धान प्रक्रिया, अभियोजन पक्षको रणनीति, प्रतिरक्षाको भूमिका, प्रमाणको महत्त्व र न्यायिक जवाफदेहितालाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि पाएँ। एउटा साधारण समाचार दर्शकका रूपमा सुरु भएको मेरो रुचि क्रमशः अमेरिकी अदालतको कार्यविधि बुझ्ने अध्ययनजस्तै बन्यो।
यो मुद्दाले मलाई सबैभन्दा बढी सिकाएको कुरा के हो भने न्याय केवल आरोप, भावनात्मक अभिव्यक्ति वा सामाजिक दबाबका आधारमा स्थापित हुँदैन। प्रमाण संकलन, फरेन्सिक विश्लेषण, डिजिटल गतिविधि, परिस्थितिजन्य प्रमाण, साक्षीहरूको बयान, प्रतिपरीक्षण (Cross-examination), अभियोजन र प्रतिरक्षा दुवै पक्षलाई दिइने अवसर तथा अन्ततः जूरीको विवेकपूर्ण निर्णयले न्यायिक निष्कर्ष निर्माण गर्छन्। झन्डै छ हप्तासम्म चलेको सुनुवाइमा करिब सय जनाको साक्ष्य र विभिन्न प्रमाणहरूको परीक्षणपछि नोभेम्बर १०, २०२६ मा जूरीले नरेश भट्टलाई प्रथम श्रेणीको हत्या (First-degree murder), शव लुकाएको र शवको अपमान गरेको तीनवटै अभियोगमा दोषी ठहर गर्यो। उनको आफ्नै बयानमा श्रीमतीको शव काटेर फालेको स्वीकारोक्ति थियो, तर हत्या आफूले नगरेको र ममताले आत्महत्या गरेको दाबी थियो। अदालतमा उनको पुरानो बयान र पछिल्लो बयानबीचको विरोधाभास पनि अभियोजनको महत्त्वपूर्ण विषय बन्यो।
यस प्रकरणको अर्को गम्भीर पक्ष नेपाली तथा भारतीय सामाजिक-सांस्कृतिक परिवेशसँग जोडिएको छ। विदेश पुगेपछि भूगोल, नागरिकता र जीवनशैली बदलिन सक्छन्, तर मानिसले बोकेर गएको सोच, पितृसत्तात्मक मानसिकता र सामाजिक विकृति स्वतः परिवर्तन हुँदैनन्। अझ विडम्बना त के छ भने, जब कसैले आफ्नो अमानवीय व्यवहारलाई संस्कृति, परम्परा वा सामाजिक लाजको आवरणभित्र लुकाउन खोज्छ, तब उसले आफ्नो अपराध मात्र होइन, आफू आएको समाजको छविमाथि पनि प्रश्न खडा गर्छ। नरेशले अदालतमा दिएको आत्महत्या र त्यसपछि शव व्यवस्थापन गरेको भन्ने व्याख्यामा सांस्कृतिक पक्षलाई समेत जोड्ने प्रयास गरेको देखियो। तर संस्कृति कुनै अपराधको प्रतिरक्षा होइन। परम्पराले मानवीयता, सम्मान र जीवनको मूल्यभन्दा माथि स्थान पाउन सक्दैन। एउटा व्यक्तिको अपराधलाई सम्पूर्ण नेपाली वा भारतीय समुदायको चरित्र मान्नु गलत हुन्छ, तर संस्कृतिको नाममा हिंसा, छल र गैरजिम्मेवारीलाई सामान्यीकरण गर्ने प्रवृत्तिको आलोचना गर्नु हाम्रो सामाजिक दायित्व हो।
अभियोजन पक्षका दुई व्यक्तित्व यस मुद्दामा विशेष स्मरणीय रहे "प्रोसेक्युटर म्याथ्यु स्वीट (Matthew Sweet) र सिनियर असिस्टेन्ट कमनवेल्थ्स अटर्नी सारा सामी (Sarah Sami)। म्याथ्यु स्वीटले नरेशको बयानमाथि गरेको प्रतिपरीक्षणको एउटा क्षण अत्यन्तै प्रभावशाली थियो। उनले सीधै भने, "You're a liar." जवाफमा नरेशले "Yes"भने। त्यसपछि आएको “You lied” भन्ने प्रश्नले अदालतमा उपस्थित सबैको ध्यान तानेको थियो। त्यो क्षण केवल एउटा प्रश्नोत्तर थिएन; दुई वर्षसम्म प्रस्तुत गरिएका कथन, बदलिएका बयान र विश्वसनीयतामाथि उठेको गम्भीर प्रश्नको प्रतीक थियो।
तर सारा सामीको Closing Argument ले यो मुद्दालाई अझ गहिरो मानवीय र न्यायिक आयाम दियो। उनले अभियुक्तले ममताको हत्या गरेको, उनको शरीर टुक्राटुक्रा पारेको र फोहोरझैँ फालेको तर्क राखिन्। उनको समापन वक्तव्यको सबैभन्दा हृदयविदारक पक्ष थियो-ममता मृत छिन् भन्ने थाहा भए पनि उनको परिवारका लागि उनी अझै हराइरहेकी छन्; परिवारले उनको अन्तिम संस्कारसमेत गर्न पाउने अवस्था छैन। उनले जूरीलाई ममताको अन्तिम सम्झनामाथि अभियुक्तलाई नियन्त्रण गर्न नदिन आग्रह गरिन्। त्यो केवल अभियोजनको तर्क थिएन, एउटा मृत महिलाको सम्मान, उनको परिवारको पीडा र न्यायको मानवीय अर्थलाई स्थापित गर्ने प्रयास थियो।
अन्ततः यस मुद्दाले मलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य सम्झाएको छ न्याय ढिलो हुन सक्छ, तर प्रमाण, दृढ अनुसन्धान र संस्थागत जवाफदेहिताको माध्यमबाट सत्यलाई अदालतसम्म पुर्याउन सकिन्छ। ममताको शरीर अझै फेला परेको छैन। त्यसैले दोषसिद्धिले पनि उनको परिवारले भोगिरहेको सम्पूर्ण पीडा मेटाउन सक्दैन। नरेश भट्टको सजाय निर्धारण मार्च २०२७ मा हुने तय भएको छ।
मेरो लागि यो प्रकरण केवल नरेश भट्ट दोषी ठहर भएको समाचार होइन। यो अमेरिकी न्यायिक प्रक्रियालाई नजिकबाट बुझ्ने पाठ, संस्कृतिको आडमा अपराधलाई वैधता दिन खोज्ने मानसिकतामाथिको प्रश्न र नेपाली समाजले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्ने एउटा कठोर ऐना हो। अन्ततः मानिसको पहिचान उसले बोल्ने भाषा, लगाउने पोसाक, जन्मिएको भूगोल वा आफूले दाबी गर्ने संस्कृतिले होइन, उसले गरेको कर्म र त्यसप्रति लिने जवाफदेहिताले निर्धारण गर्छ।
ममता काफ्लेको जीवन एउटा परिवारको मात्र क्षति होइन; उनको अनुपस्थितिले एउटा छोरीको बाल्यकाल, एउटा परिवारको शान्ति र एउटा समुदायको सामूहिक स्मृतिमा गहिरो घाउ छोडेको छ। न्यायको वास्तविक अर्थ अभियुक्तलाई दोषी ठहर गर्नुमा मात्र सीमित छैन:पीडितको अस्तित्व, सम्मान र आवाजलाई इतिहासबाट हराउन नदिनु पनि हो।
